Primenjena psihologija: Priča o jednoj pomorskoj bici i obrascima našeg sećanja

Primenjena psihologija: Priča o jednoj pomorskoj bici i obrascima našeg sećanja
Slika: optička kamuflaža (dazzle) koja je često primenjivana na brodovima u Prvom, ali i Drugom svetskom ratu sa idejom da kod posmatrača (podmorničara) stvori pogrešnu sliku o položaju i kretanju broda, na slici brod USS West Mahomet (1918-1938)

U noći, 19. novembra 1941. godine nedaleko od obala Australije dva ratna broda su se susrela, potukla, i oba – potonula. Decenijama je ostala misterija gde se to tačno dogodilo, olupine je krio okean, a onda su psiholozi otkrili lokaciju sa neverovatnom preciznošću samo na osnovu zapisanih svedočenja.

Australijanci su izgubili brod HMAS Sidnej i sa njim 645 mornara. S obzirom da je ovo najveći ratni “incident” koji se desio blizu ove države-kontinenta, decenijama je postojalo veliko interesovanje da se pronađe olupina i da ova nacionalna tragedija dobije svoj epilog.

Međutim, i ovaj brod, ali i onaj drugi, nemački, HSK Kormoran, nikako nisu hteli da se “prikažu”.

Glavni problem bio je u tome što Australijanci nisu preživeli bitku, pa sve što se znalo o lokaciji bitke i mogućem krugu u kom se nalaze olupine, stoji zapisano u svedočanstvima preživelih nemačkih mornara, zarobljenika, koje su sa površine okeana preuzeli drugi Australijski bojni brodovi. Reč je o oko 300 svedoka koji su imali i razloga da – lažu.

Sa jedne strane, mornari možda i nisu lagali. Naročito u ratnim uslovima, a naročito ovako blizu neprijateljskih teritorija, informacije o položaju broda čuvaju se samo na komandnom mostu, te većina mornara verovatno nije imala ideju gde bi te koordinate mogle biti.

Ipak, oko 70 svedoka dalo je neku lokaciju, ali, kada se napravi presek izjava, sva ta svedočenja nisu se činila povezanim, a razlika je bila u nekim slučajevima i po nekoliko stotina milja, a jedno svedočanstvo je čak upućivalo da je broj na pola puta do Antarktika.

Tako su Australijanci zaključili da nemački vojnici lažu, i u brojnim traganjima za olupinom prosto su ignorisali ova svedočenja, ili su se, nekoliko puta, orjentisali samo na ono što je pričao kapetan.

Ali onda su psiholozi Kim Kirsner i Džon Dun preuzeli slučaj, i ovo je ukratko proces i rezultat njihovog rada:

  • pomorsku bitku preživelo je 317 Nemaca
  • verovatno je samo njih nekoliko znalo poslednju lokaciju – kapetan, navigator i signalni oficir
  • njihove informacije verovatno su se proširile među mornarima tokom i nakon operacije spasavanja-zarobljavanja
  • u nedeljama posle bitke australijski oficiri ispitivali su Nemce koji su dali oprečne informacije od kojih nijedna nije vodila do olupina
  • decenijama kasnije psiholozi analiziraju ova svedočanstva i to prema tipovima – ona koja sadrže opšte koordinate ili nepotpune koordinate, one koji sadrže precizne koordinate (geografska širina i visina), i one koje sadrže opšte putokaze (npr. 150km od obale)
  • psiholozi su prebrojali ove tipove svedočanstva i broj pominjanja iste informacije u različitim svedočanstvima
  • na primer, jedne koordinate pomenute su 18 puta, a ostale 6, 5, 4, tri po 2 puta, i ostale po jednom
  • psiholozi su onda napravili obrazac ovih informacija i uporedili ga sa kontrolnom studijom načina na koji se ljudi sećaju događaja i ispostavilo se da su identični (studija pamćenja događaja iz 1932. godine “Rat duhova” – The War of The Ghosts; Sir Frederic Bartlett)

  • zaključak – Nemci nisu lagali namerno!

Suština je u načinu našeg sećanja – promene koje se dese u prepričavanju priča mogu da se predvide – nisu prost rezultat nasumičnih izabranih “laganja” pojedinaca.

Glavni uzrok je u tome što se, prilikom prepričavanja, priča oblikuje tako da ima više smisla. Vremenom, zaboravljamo detalje i fokusiramo se na suštinu priče, i analizom više svedočanstva o jednom događaju može da se dođe do najpribližnijeg scenarija koji odgovara istini.

Daljom analizom i ukrštanjem podataka došlo se do predviđanja lokacije gde se nalazi brod. Godine 2008. ekspedicija je isplovila na ovu lokaciju i pronašla olupinu nemačkog Kormorana svega 2,7 nautičkih milja dalje od zadate tačke koju su odredili psiholozi, a zatim je još dve i po milje dalje pronađen i brod Sidnej. Višedecenijska potaga je okončana!

Više o detaljima istraživanja čitajte na NPR (engleski jezik).

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *