Anka (Beograd): Maramureš

Priča sa IV konkursa za najbolji putopis starijih osoba „Draganova nagrada“, kategorija „Najbolja priča o putovanju u inostranstvo“.

Moram priznati da o Maramurešu nisam znala skoro ništa, pre nego je Keti pozvala izletnike da ga posete. Rumunija je veličine bivše Jugoslavije, sa oko 21 milion stanovnika, 81% Rumuna, 4% Mađara, 2% Roma, ostalo su Srbi (ispod 1%, kao nacionalna manjina) i Nemci.

Današnja Rumunija može se podijeliti na nekoliko geografskih celina: Delta Dunava, Dobruđa, Moldavija, Vlaška, Transilvanija, Maramureš (Maramureş), Krišana(Crişana) i Banat (istočni).

Predvideli smo pet dana puta. Krenuli smo iz Beograda autobusom duž tri granice, prvo duž srpske, pa mađarske pa ukrajinske. Nakon prelaza Moravita prošli smo kroz grad kulture Temišvar (Timişoara). Prvi je u Evropi dobio ulično osvetljenje.

Leži na dve reke, Begej i Tamiš. Poznata mu je operska scena i priznati univerzitet. Lepe barokne fasade uglavnom traže renoviranje. Dopale su nam se ulice sa visećim muškatlama na banderama, bez grafita, bez đubreta po ulicama.

***

Cilj nastavka puta je Oradea (mađarski: Nagyvárad), glavni grad pokrajine Bihor i regije Krišana. U pisanim se dokumentima prvi put pominje 1133. godine  kao rimsko naselje Varadinum. Parkiramo se kod gradskog parka, pa pešice razgledamo uže gradsko jezgro, Pjaca Uniri (Trg ujedinjenja) na kojem je Mesečeva crkva (Biserica cu luna), pa u sredini trga spomenik Mihail Viklada.

Desno je prelepa zelenkasta zgrada koja je ranije bila hotel „Crni orao”, u stilu secesije. Levo je žuta gradska kuća, pa narandžasta gradska biblioteka. Prelazimo brzu reku Kereš do Ferdinand skvera, na kojem je pozorište s kraja 19. veka, koje je projektovao isti arhitekta kao bečku operu. Plaćamo 5 RON i obilazimo pozorište. Paralelna ulica je Ulica Republike, gde se slikamo sa statuama četiri pesnika. Grad je uredan, čist, bez grafita. Obilazimo obnovljenu sinagogu.

***

U nastavku puta sve do Satu Mare prostire se oblast Krišana, a od tog grada je Maramureš (rum. Maramureş) na severozapadu Rumunije. Ime Maramureš je rumunskog porekla i znači Veliki Mureš. U pisanim dokumentima prvi put se pominje 1199. Maramureš obuhvata dve velike doline, gornje Tise i središnjeg Samoša.

Na jugu i severu granica je prirodna u vidu planina iz Karpatskog sistema, na istoku se nalazi klisura, koja odvaja ovu oblast od Transilvanije, a na jugozapadu Samoš odvaja Maramureš od Krišane. Maramureš je od davnina poznat po drvodeljstvu, odnosno izgradnji kuća i crkava od drveta. Na listi UNESCO nalazi se osam crkava iz Maramureša.

I konačno, nakon duge vožnje duž srpske pa mađarske granice, stižemo u Baia Mare (Velika banja), glavni grad Maramureša. Naš hotel „Europa” okrepio je umorne putnike. Najbolje se običaji, nošnja i svakodnevne navike upoznaju u Etnografskom muzeju, pa smo iskoristili priliku da ga obiđemo i vidimo vrlo lepu postavku nošnji, zanata, umetnosti Maramureša. Prošetali smo i centrom Baia Mare.

Najviše je gradio Veliki Stefan, Stefan III Moldavski. Od njegovih zadužbina još jedino postoji kula zvonara u Baia Mare. Deo grupe penje se u kulu, uskim zavojitim kamenim stepenicama. Gore je satni mehanizam, isti kao u Pragu i Budimpešti, koji još radi, i teško zvono koje se oglašava samo u podne, jer je prejakog zvuka.

***

Obilazimo Muzej sela, sa kućama iz 18.i 19. veka, prenetim iz raznih delova Maramureša i posmatramo folklorni program dece s posebnim potrebama. Kroz prelepe predele vozimo se prema drvenim crkvama pod zaštitom UNESCO, posvećenim Sv. Arhangelima Mihailu i Gavrilu.

Prva je u Sidešti (Surdesti), građena 1766.godine, najviša drvena crkva u Rumuniji, grkokatolička, pokrivena sivkastim ponjavama i ukrašena vezenim peškirima, vrlo lepa. Nije korišćen nijedan metalni ekser, svi su drveni. Ulaz 5 RON, teoretski se slikanje plaća, nisu naplatili. Nastavljamo u selo Plopis gde se nalazi druga drvena crkva, građena 1798. Ulaz se ne naplaćuje, slikanje je dozvoljeno. Pravoslavna je crkva, siromašnija.

Sledećeg dana vozimo se preko planinskog prevoja Karpata. Rade se putevi, vrlo su lepi predeli, mešane šume jela i hrasta. Vozimo se dolinom reke Iza. Stižemo u Siget Marmatei (Sigethu Marmatei) na ušću reke Ize u Tisu i prolazimo kroz grad. Kuće su samo duž glavnog puta, mesta ne idu u širinu.

Stižemo u selo Sapanča (Săpânţa) samo 3 km od granice s Ukrajinom. Parkiramo se blizu čuvenog Veselog groblja.

***

Veselo groblje (Cimitirul Vesel, Merry Cemetery) je na prvom mestu po posećenosti među grobljima u Evropi, a u svetu je popularnija jedino Dolina kraljeva u Egiptu. Groblje je čuveno po drvenim krstovima uglavnom plave boje sa duhovito sročenim epitafima i slikama u naivnom maniru, koje prikazuju karakteristične scene iz života pokojnika.

Seljani su prikazani bojama koje imaju tačno određeno značenje: svetloplava zvana i „Plava Sapanta” znači nadu i slobodu, žuta predstavlja plodnost, zelena život, crvena boja označava strast, a crna brzu i iznenadnu smrt.

Neobičan običaj oslikavanja drvenih krstova započeo je grobar, a slikar naivac, Stan loan Patras koji je izradio prvi ovakav spomenik davne 1935. On je do svoje smrti 1977. godine napravio preko 800 spomenika. Danas je groblje muzej na otvorenom i turistička atrakcija.

***

Vraćamo se u Siget Marmatei (Sigethu Marmatei) i na 35 stepeni sledi šetnja do ustanove evropskog sećanja, memorijalnog centra žrtvama komunizma u Corneliu Coposu street 4. Centar su 1993.godine osnovali Ana Blandiana i Romulus Rusan.

Muzej je ustvari zatvor izgrađen 1857. Restauracija zatvora je završena 2000.godine  i svaka je ćelija postala muzejska soba, a sve zajedno daje hronologiju totalitarnog sistema u komunističkoj Rumuniji.

U vreme totalitarnog režima sprovođene su mere represije i 1950.-1955. je 200 bivših ministara, članova parlamenta, novinara, sveštenih lica dovedeno ovde u tajnosti. Na ulaznim vratima je moto: „Saznaćete istinu i istina će vas osloboditi”. Sa tugom i zgražanjem obilazimo sobe.

***

Druga ćelija u prizemlju desno je originalna, u njoj je umro Iuliu Maniu – predsednik Narodne seljačke partije, jedan od pionira demokratije u Rumuniji. Primenjivane su razne metode mučenja. Na prvom spratu je Crna ćelija za kažnjavanje, bez svetla, s lancima na podu.

Nisam je slikala jer se grupa dece igrala… nisu shvatili. U dvorištu je kapela gde mnogi posetioci pale sveća za duše žrtava. Dalje nastavljamo u Muzej sela sa postavkom kuća iz cele Rumunije, pa u mesto Barsana (Bârsana), do pravoslavnog manastira Barsane, posvećenog dvanaestorici svetih apostola.

Predivan manastirski kompleks izgrađen je od drveta i kamena. Zbog svoje lepote i duhovne važnosti manastirski kompleks Barsana nalazi se na UNESCO listi svetske kulturne baštine. Prvobitno je osnovan početkom 14 veka, da bi bio potpuno uništen 1791. godine.

Posle više od 200 godina manastir je kompletno obnovljen i danas privlači veliki broj posetilaca i vernika. U sklopu kompleksa 2005. godine je otvoren muzej u kojem se nalazi kolekcija starih knjiga i ikona. Barsana je ženski manastir i u njemu trenutno boravi 11 monahinja koje vredno rade i održavaju manastirski kompleks.

Anka Stanojčić, Beograd
Fotografija:

%d bloggers like this: